Vợ có phải gánh nợ khi chồng tự ý vay tiền? Bài học từ bản án tranh chấp tín dụng tại Bắc Ninh

Trong hoạt động tranh chấp tín dụng ngân hàng, ranh giới giữa nợ chung và nợ riêng trong thời kỳ hôn nhân luôn là điểm nóng pháp lý. Thực tế cho thấy, không ít trường hợp người vợ hoặc chồng ngỡ ngàng khi bị triệu tập đến Tòa án vì một khoản nợ “ngầm” do đối phương tự ý xác lập. Tuy nhiên, căn cứ theo quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình, không phải mọi khoản vay phát sinh trong thời kỳ hôn nhân đều mặc định là nợ chung. Câu hỏi chiến lược đặt ra là: Làm thế nào để phân định rạch ròi trách nhiệm liên đới khi chỉ có một bên ký kết hợp đồng, và vai trò của “nghĩa vụ chứng minh” trong các vụ kiện này quan trọng ra sao?

Tóm tắt diễn biến vụ án: 01 chiếc xe ô tô và 03 hợp đồng tín dụng phức tạp

Dựa trên Bản án số 16/2026/DS-ST của Tòa án nhân dân khu vực 5 – Bắc Ninh, vụ kiện được khởi xướng bởi hai nguyên đơn là Ngân hàng Thương mại Cổ phần V1 và Công ty cổ phần M (trong đó Công ty M sở hữu 95% và Ngân hàng V1 sở hữu 5% quyền thu hồi nợ). Các bị đơn bao gồm ông Lưu Min S và bà Trương Thị Mỹ H. Trong quá trình chung sống, có 03 khoản vay đã được xác lập như sau:

• Khoản vay 1 (Hợp đồng số LN2011303085159 ngày 08/12/2020): Số tiền 540.000.000 đồng để mua xe ô tô MG ZS phục vụ gia đình. Khoản vay này có chữ ký của cả ông S và bà H, đồng thời chiếc xe được thế chấp để bảo đảm nghĩa vụ nợ.
• Khoản vay 2 (Hợp đồng số LD2212500668 ngày 05/05/2022): Số tiền 78.000.000 đồng vay tiêu dùng. Đáng chú ý, giao dịch này được thực hiện qua hình thức ngân hàng số (VPBank Neo) với chữ ký điện tử, chỉ do ông S thực hiện.
• Khoản vay 3 (Hợp đồng số LD2313200733 ngày 12/05/2023): Số tiền 30.000.000 đồng vay tiêu dùng, cũng thực hiện qua VPBank Neo và chỉ có ông S ký kết.

Khi nợ quá hạn, phía nguyên đơn yêu cầu cả ông S và bà H phải liên đới chịu trách nhiệm thanh toán toàn bộ dư nợ của cả 3 hợp đồng, đồng thời yêu cầu phát mại tài sản bảo đảm là chiếc xe ô tô MG ZS.

Lập luận của Tòa án: Sự quyết định từ tình trạng hôn nhân và nghĩa vụ chứng minh

Hội đồng xét xử (HĐXX) đã thực hiện phân tích pháp lý sắc sảo dựa trên Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và Bộ luật Dân sự 2015 để phân định trách nhiệm của từng bị đơn.

Đối với khoản vay mua xe ô tô, HĐXX nhận định đây là nợ chung. Căn cứ Điều 27 và 37 Luật Hôn nhân và Gia đình, giao dịch này do cả hai vợ chồng cùng ký kết, mục đích sử dụng vốn rõ ràng là phục vụ nhu cầu thiết yếu và phương tiện chung của gia đình. Do đó, cả ông S và bà H phải liên đới chịu trách nhiệm thanh toán.

Đối với hai khoản vay tiêu dùng sau, HĐXX đã bác bỏ yêu cầu buộc bà H phải liên đới chịu trách nhiệm. Lập luận dựa trên hai yếu tố then chốt:

• Thứ nhất, về hình thức và sự đồng thuận: Hai khoản vay này được thực hiện qua nền tảng số VPBank Neo, chỉ do ông S tự ý xác lập bằng chữ ký điện tử mà không có sự đồng thuận hay biết đến của bà H.
• Thứ hai, về nghĩa vụ chứng minh và thực tế sử dụng vốn: Qua xác minh, ông S và bà H đã thực tế ly thân từ năm 2021. Phía nguyên đơn (Ngân hàng V1 và Công ty M) không cung cấp được bất kỳ tài liệu, chứng cứ nào chứng minh số tiền vay được dùng cho nhu cầu thiết yếu của gia đình hay chăm sóc con cái trong giai đoạn hai vợ chồng không còn chung sống.

Căn cứ Điều 45 Luật Hôn nhân và Gia đình, HĐXX xác định đây là nợ riêng của ông S. Quyết định này nhấn mạnh rằng khi chủ nợ không chứng minh được dòng tiền phục vụ lợi ích gia đình, họ không có quyền đòi hỏi trách nhiệm từ người không ký tên trong hợp đồng.

Kết quả giải quyết: Phân định tài chính và xử lý tài sản bảo đảm

Tòa án đã đưa ra phán quyết buộc các bên thực hiện nghĩa vụ tài chính theo tỷ lệ sở hữu nợ của nguyên đơn (95% cho Công ty M và 5% cho Ngân hàng V1):

• Nghĩa vụ của bà Trương Thị Mỹ H: Chỉ phải chịu 50% trách nhiệm đối với khoản vay chung đầu tiên. Tổng cộng phải trả 264.050.707 đồng (trong đó trả cho Công ty M 250.848.171 đồng và Ngân hàng V1 13.202.535 đồng).
• Nghĩa vụ của ông Lưu Min S: Phải chịu 50% trách nhiệm đối với khoản vay chung cộng với 100% trách nhiệm đối với hai khoản vay riêng. Tổng cộng phải trả 372.248.455 đồng (trong đó trả cho Công ty M 353.636.033 đồng và Ngân hàng V1 18.612.423 đồng).
• Về tài sản bảo đảm: Chiếc xe ô tô MG ZS (BKS 98A-364.76) sẽ bị phát mại để thu hồi nợ cho khoản vay đầu tiên nếu các bị đơn không thực hiện xong nghĩa vụ thanh toán.
• Về án phí: Ông S chịu 18.612.423 đồng; bà H chịu 13.202.535 đồng án phí dân sự sơ thẩm. Đồng thời, Công ty M được hoàn trả 11.590.000 đồng và Ngân hàng V1 được hoàn trả 630.000 đồng tiền tạm ứng án phí đã nộp.

Góc nhìn Luật sư: Quản trị rủi ro từ ngân hàng số và các khoản nợ “ngầm”

Dưới góc độ một luật sư tranh tụng, bản án này là một bài học điển hình về quản trị rủi ro pháp lý cho cả các tổ chức tín dụng và các cá nhân trong quan hệ hôn nhân:

• Rủi ro từ Ngân hàng số: Việc cho phép vay vốn qua các ứng dụng như VPBank Neo bằng chữ ký điện tử mang lại sự tiện lợi, nhưng lại là “kẽ hở” để một bên vợ hoặc chồng tự ý phát sinh nợ mà người kia không kiểm soát được. Nếu không có cơ chế xác nhận sự đồng thuận của cả hai, ngân hàng sẽ đối mặt với rủi ro mất khả năng thu nợ từ tài sản chung của vợ chồng.
• Nghĩa vụ chứng minh của chủ nợ: Các tổ chức tín dụng cần lưu ý rằng, trong trường hợp tranh chấp nợ riêng của vợ/chồng, nghĩa vụ chứng minh tiền vay dùng cho “nhu cầu thiết yếu” thuộc về phía nguyên đơn. Nếu không có bằng chứng dòng tiền, Tòa án sẽ bảo vệ bên không ký kết hợp đồng, đặc biệt khi có yếu tố ly thân.
• Đối với cá nhân: Việc ký chung vào hợp đồng vay (như khoản vay mua xe) sẽ ràng buộc trách nhiệm liên đới vĩnh viễn cho đến khi tất toán nợ, bất kể tình trạng hôn nhân sau đó có rạn nứt hay không. Ngược lại, nếu phát hiện đối phương tự ý vay tiền, bên không ký kết cần thu thập chứng cứ về việc ly thân hoặc việc không sử dụng vốn vay vào mục đích chung để bảo vệ tài sản riêng của mình.

Kết luận

Bản án tại Bắc Ninh không chỉ là một phán quyết về con số, mà còn là sự khẳng định tính nghiêm minh của pháp luật trong việc bảo vệ quyền tài sản cá nhân trong hôn nhân. Phán quyết này buộc các tổ chức tín dụng phải cẩn trọng hơn trong việc thẩm định mục đích sử dụng vốn và hình thức ký kết, đồng thời là lời cảnh báo cho các cặp vợ chồng về trách nhiệm pháp lý khi đặt bút ký chung vào bất kỳ giao dịch tín dụng nào.