Trong thực tế tranh tụng dân sự, việc nhận được một bản án tuyên "chấp nhận yêu cầu khởi kiện" thường là niềm vui của nguyên đơn. Tuy nhiên, nếu chiến thắng đó dựa trên những sai lệch nghiêm trọng về thủ tục tố tụng — cụ thể là Tòa án xét xử vượt quá yêu cầu của đương sự hoặc thẩm định hiện trạng hời hợt — thì bản án đó không khác gì một "chiến thắng ảo". Nó không chỉ dễ dàng bị hủy ở cấp phúc thẩm mà còn đẩy các bên vào một vòng xoáy tố tụng tốn kém và mệt mỏi.
Dưới góc độ một luật sư với hơn 20 năm kinh nghiệm giải quyết tranh chấp đất đai, tôi sẽ phân tích vụ án tại tỉnh Vĩnh Long (Bản án phúc thẩm số 476/2026/DS-PT) để rút ra những bài học pháp lý thực tiễn.
1. Tóm tắt diễn biến vụ án và nguồn cơn tranh chấp
Mâu thuẫn phát sinh giữa hai hộ gia đình hàng xóm tại khóm E, phường T, thị xã B, tỉnh Vĩnh Long:
- Các bên đương sự: Nguyên đơn ban đầu là ông Phan Văn H (sau khi ông qua đời vào tháng 01/2026, các con là bà L, ông T, ông H1, ông H2… tiếp tục kế thừa quyền và nghĩa vụ). Bị đơn là ông Bùi Kim Ư.
- Nguồn gốc đất: Ông H đứng tên thửa đất số 87, tờ bản đồ số 4 (diện tích 1.958,2m²), có nguồn gốc được anh ruột tặng cho từ năm 1980 và đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
- Nguyên nhân tranh chấp: Năm 2016, khi ông H xây dựng hàng rào kiên cố thì gia đình ông Ư ngăn cản vì cho rằng có sự lấn ranh sang thửa đất số 40 (do mẹ ông Ư là cụ M1 để lại).
- Yêu cầu khởi kiện ban đầu: Tại đơn khởi kiện và đơn bổ sung, ông H yêu cầu ông Ư trả lại phần đất lấn ranh có kích thước cụ thể: chiều ngang khoảng 1m, chiều dài khoảng 116m, tổng diện tích khoảng 116m².
2. Phán quyết của Tòa sơ thẩm và phản ứng của các bên
Bản án sơ thẩm số 35/2025/DS-ST đã đưa ra một quyết định vượt xa dự liệu của các bên đương sự:
- Kết quả xét xử: Tòa tuyên chấp nhận yêu cầu của ông H. Tuy nhiên, thay vì chỉ buộc trả lại 116m² như đơn kiện, Tòa sơ thẩm lại buộc hộ ông Bùi Kim Ư trả lại diện tích lên đến 555,2 m² (gấp gần 5 lần yêu cầu ban đầu). Đồng thời, Tòa buộc ông H trả lại giá trị 02 chuồng nuôi gia súc cho ông Ư với số tiền hơn 1,1 triệu đồng.
- Phản ứng của bị đơn: Ông Bùi Kim Ư kháng cáo toàn bộ bản án. Ông khẳng định phần diện tích này do gia đình quản lý, canh tác ổn định từ lâu và trên đất có nhiều tài sản giá trị hơn nhiều so với những gì Tòa ghi nhận.
3. Phân tích pháp lý: Tại sao Bản án sơ thẩm bị Tòa phúc thẩm tuyên hủy?
Qua nghiên cứu hồ sơ và nhận định của Tòa án nhân dân tỉnh Vĩnh Long, tôi nhận thấy bản án sơ thẩm đã phạm phải hai sai lầm "chết người" trong tố tụng:
Vi phạm nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự
Theo Khoản 1 Điều 5 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án chỉ được giải quyết trong phạm vi đơn khởi kiện.
Trong vụ án này, nguyên đơn ông H (và cả những người kế thừa là bà L, ông T…) đều thống nhất yêu cầu đòi lại khoảng 116m². Tuy nhiên, Tòa sơ thẩm lại tuyên buộc bị đơn trả tới 555,2 m². Việc Tòa tự ý quyết định phần diện tích tăng thêm hơn 400m² là nằm ngoài ý chí của đương sự.
Lẽ ra, khi kết quả đo đạc thực tế cho thấy diện tích tranh chấp lớn hơn đơn kiện, Tòa án phải hướng dẫn nguyên đơn thực hiện thủ tục khởi kiện bổ sung và nộp thêm tạm ứng án phí. Việc "xét xử vượt" này là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.
Thiếu sót trong thẩm định và nguy cơ "án chết" không thể thi hành
Đây là một bài học đắt giá về công tác thẩm định tại chỗ. Biên bản thẩm định của cấp sơ thẩm (ngày 26/01/2024) cực kỳ sơ sài khi không ghi nhận kích thước, diện tích đất thực tế và bỏ sót hàng loạt tài sản.
Theo hồ sơ (bút lục số 217), ông Bùi Văn Ư1 đã khai báo rõ ràng trên đất có: 02 căn nhà, 30 cây dừa, 02 cây dầu u, 04 cây vú sữa và 01 cây bạch đàn. Thế nhưng, Hội đồng định giá chỉ ghi nhận duy nhất 02 chuồng gia súc.
Dưới góc độ thực tế, một bản án bỏ sót tài sản trên đất là một "bản án chết". Cơ quan Thi hành án dân sự sẽ không thể tiến hành cưỡng chế bàn giao đất khi trên đó tồn tại những căn nhà hoặc vườn cây lâu năm chưa được định giá và giải quyết bồi thường thỏa đáng trong bản án. Sai sót này trực tiếp dẫn đến việc bản án không có tính khả thi.
4. Kết quả giải quyết tại cấp Phúc thẩm
Căn cứ vào Khoản 3 Điều 308 Bộ luật Tố tụng Dân sự và các quy định của Luật Đất đai 2024, Tòa án nhân dân tỉnh Vĩnh Long đã tuyên xử:
- Hủy toàn bộ bản án sơ thẩm số 35/2025/DS-ST.
- Giao hồ sơ vụ án về cho Tòa án cấp sơ thẩm để giải quyết lại từ đầu nhằm khắc phục các vi phạm về thẩm định và phạm vi xét xử.
- Nghĩa vụ án phí: Do bản án bị hủy vì lỗi của Tòa án cấp sơ thẩm, bị đơn Bùi Kim Ư không phải chịu án phí phúc thẩm.
5. Rủi ro pháp lý và Bài học thực tiễn từ góc nhìn Luật sư
Vụ án này để lại những bài học xương máu cho cả đương sự và những người hành nghề luật:
- Đối với Nguyên đơn: Đừng bao giờ chủ quan khi thấy Tòa tuyên cho mình nhiều đất hơn mức yêu cầu. Khi kết quả đo đạc thực tế cho thấy diện tích lớn hơn đơn khởi kiện, bạn phải lập tức làm đơn khởi kiện bổ sung và thực hiện nghĩa vụ nộp tạm ứng án phí tương ứng. Nếu không, kết quả đó sẽ trở thành "gót chân Achilles" khiến bản án bị hủy ở cấp trên.
- Đối với Bị đơn: Phải đặc biệt sát sao trong buổi thẩm định tại chỗ. Hãy kiên quyết yêu cầu Hội đồng thẩm định ghi nhận chính xác từng gốc cây, căn nhà, mét tường rào. Nếu biên bản ghi nhận thiếu, cần ghi ý kiến phản đối ngay tại chỗ hoặc khiếu nại bằng văn bản trong vòng 03 ngày làm việc.
- Về kỹ năng tố tụng: Vai trò giám sát biên bản thẩm định là tối quan trọng. Một bản án công bằng và có khả năng thi hành bắt buộc phải dựa trên một biên bản hiện trạng trung thực, đầy đủ về cả diện tích, tứ cận và tài sản gắn liền với đất.
Lời kết: Sự nghiêm minh của pháp luật không chỉ nằm ở việc phân định ai đúng ai sai, mà trước hết phải nằm ở việc tuân thủ nghiêm ngặt trình tự tố tụng. Một sai sót nhỏ trong khâu thẩm định hay một sự "nhiệt tình quá mức" khi xét xử vượt yêu cầu đều có thể dẫn đến việc kéo dài vụ án hàng năm trời, gây thiệt hại vô cùng lớn cho các bên đương sự.
Slide Tóm Tắt Bản Ãn
